1 ildən sonra düz 40 il olacaq ki, regionumuz vam alovun üstündə pıqqapıqla qaynayan qazan kimidir. 39 il öncə bu qazanıın altını ermənilər atəşlədilər, İrəvanda, Xankəndidə toplaşdılar, plan qurdular, təbliğat apardılar, kütlələri hərəkətə gətirdilər, “miatsum” hərəkatı başlatdılar.
Biz prosesə 1 il gec qoşulduq. Bundan əvvəl, 1988-ci ilin fevralında təxminən 80-100 gənc ziyalının o vaxtkı “Spartak” stadionunda toplaşaraq Qarabağ ermənilərininin separatçılığına, daha dəqiqi, İrəvan ermənilərinin ölkəmizə qarşı ərazi iddiasına qarşı etiraz toplantısı keçirmişdilər, amma Azərbaycan xalqı meydana 1988-ci ilin bu günü çıxdı.
Artıq təhlükə böyük idi, təhdid ciddiləşmişdi. Kreml tərəddüdəydi, düşünürüdü ki, ermənilərin tələbini - Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini Ermənistana versinmi, verməsinmi.
Bu gündən baxanda daha dəqiq qənaətə gəlmək olur. Əgər 1988-ci ilin 17 noyabr günü Azərbaycan xalqı, xüsusilə də paytaxt əhli (tələbələr, fəhlələr, ziyalılar, bir sözlə, hər kəs) ellikcə ayağa qalxıb şəhərin baş meydanını ləbələb doldurmasaydı, Azərbaycan xalqı ermənilərin qarşısında susqun qalsaydı, Kreml DQMV-ni Ermənistanın yurusriksiyasına verəcək və bildirəcəkdi ki, dəyişən bir şey yoxdur, bu, SSRİ-nin inzibati-ərazi bölgüsünə yüngülvarı düzəliş etməkdir.
Krımı özlərindən qoparıb Ukraynaya verən rus başbilənlər üçün bu, elə də ağrılı bir iş olmayacaqdı. O boyda SSRİ rus dövləti idisə, ona daxil olan bütün respublikaların, diyarların hamısının paytaxtı Moskvaydısa, Xankəndinin İrəvanın nəzarətinə verilməsi elə də böyük problem yaratmazdı.
Ancaq xalqımız 17-dən 77-yə bu plana qarşı çıxdı. Bu qədər kütləviliyi kimlər necə təşkil etdilərsə, çox yerində və həlledici amil oldu. Bir az da geciksək, ermənilər təkcə Topxana meşəsində armud ağacı qırmaqla kifayətlənməyəcəkdilər. Necə ki, sonra heç nə ilə kifayətlənmədilər, amma bunu qanuni əsaslarla yox, cinayətkarcasına, vəhşicəsinə, SSRİ-nin qanunlarını pozaraq etdilər, sonradan beynəlxalq qanunlara da məhəl qoymadılar.
17 noyabrın xalqın dirçəliş gününə çevrilməsində tələbələrin, yaradıcı ziyalıların, zavod-fabrik fəhlələrinin rolunun əhəmiyyəti dəfələrlə qeyd olunub, amma bu işdə o dövrün məmurlarının rolunu da danmaq olmaz. Onlar kompartiyanın hakim rolunun saxlanmasına dördəlli çalışarkən, Qarabağın Azərbaycandan qoparılmasına da eynilə qarşıydılar, “nə fərqi var, eyni ölkədə yaşayırıq, Xankəndini, Şuşanı ermənilərə verək, sülh olsun” deyən yox idi. Ürəyində bu cür fikirləşən qeyrətsizlər ola bilərdi, amma bunu dilinə gətirəcək qədər cəsarət yiyəsi yox idi. Xalq eləsini linç edərdi.
Azərbaycan xalqının meydana 1 milyon etirazçı çıxarması, ortaya qətiyyət qoyması Kremldəki qocalara yaxşı siqnal oldu, onlar anladılar ki, milli respublikalarda inzibati-ərazi bölgüsünə dəyişiklik etmək asan məsələ deyil, bu, dövlətin sütunlarını sarsıda bilər.
Ancaq onlar qətiyyətli qərarlar qəbul edə, lazımi ölçülər götürə bilmədilər, prosesi öz axarına buraxdılar. SSRİ-nin birinci şəxsinin ailəsində belə Qarabağın gələcəyi ilə bağlı fərqli fikir vardı, Qorbaçovun arvadı Raisa Maksimovna bütün varlığı ilə ermənilərin tərəfində idi. Onun hansı niyyətdə olduğu sonrakı mərhələlərdə də tam çılpaqlığı ilə ortaya çıxdı.
17 noyabr dirçəlişi isə çox şeyi dəyişdi. Xalqımıza əyan oldu ki, qoynumuzda ilan bəsləyirik. Kremlin obyektivliyinə, ədalətinə güvənməyin yanlış olduğu da bilindi. Respublikanı idarə edənlərin Kremldən gələn göstərişlərə müticəsinə əməl edə biləcəkləri ehtimalı artdı və xalq kompartiyaya alternativ olacaq təşkilat formalaşdırmağa başladı.
Bəzən Qorbaçovun fərsizliyinə, satqınlığına bağlayırlar, amma SSRİ-ni ermənilər dağıtdı. Dövlətin sütunlarının altına dinamiti onlar qoydular. Moskva qırmızı rus imperiyasını qorumaq üçün ortalığı qarışdıran bütün erməniləri ciddi şəkildə cəzalandırmalı idi, etmədi. Nəticədə o biri respublikalarda, eləcə də öz ölkəmizdə milli-azadlıq hərəkatı başlandı.
1988-ci ildə SSRİ iki yol ayrıcında qalmışdı: ya Şimali Koreya kimi dünyadan təcrid olunma yolunu tutacaq, daxilində yeni repressiya dalğası kükrədəcəkdi, ya da Çin kimi effektiv iqtisadi islahatlara start verəcək, ölkə daxilindəki separatızm ocaqlarını söndürəcəkdi. Amma Kreml bunların heç birini etmədi. İndi bütün Rusiya “ah-uf” edir, itiriləni bərpa etməyə çalışır və bu, qansız başa gəlmir.
1987-ci ilin bu vaxtları Ermənistanda ocaq üstünə qoyulmuş qazan isə hələ də qaynayır. 39 il əvvəl SSRİ respublikalarının içində SSRİ-dən ayrılmaq istədiyini ilk bəyan edən ölkə olan Ermənistan Rusiyadan hələ də ayrıla bilməyib. Moskva imkan vermir. Bu gedişlə qazanın dibini yandıracaqlar.
Biz isə bu uzun illərdə çox iztirablara, mərhumiyyətlərə, hər planda sıxıntılara, itkilərə məruz qaldıq, amma axırda həm ərazi bütövlüyümüzü bərpa etdik, həm də pis-yaxşı, öz başını dolandırmağın çəmini tapdıq. Ancaq hər şey bundan qat-qat yaxşı olmalıdır. Dirçəlmiş xalqa yenidən çöküş yaşamaq yaraşmaz.