Türkiyə ilə Ermənistan arasında son aylarda bir-birini tamamlayan addımların atılması Bakıda mühüm sual yaradıb: Ankara İrəvanla sərhədi Azərbaycan–Ermənistan sülh müqaviləsinin imzalanmasını gözləmədən aça bilərmi?

Musavat.com bildirir ki, hazırda Türkiyə ilə Ermənistan arasında Azərbaycandan gizli siyasi sazişin bağlandığını təsdiqləyən açıq fakt yoxdur. Lakin prosesin sürəti, qərarların məzmunu və Ermənistan rəsmilərinin özünəinamlı açıqlamaları müəyyən şübhələrin yaranmasına səbəb olur.

Mirzoyanın diqqətçəkən sözləri

Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Türkiyə ilə münasibətlərin “xeyli yetişdiyini” bildirərək, bir səhər Ermənistan–Türkiyə sərhədinin açıldığı xəbərinə oyanmağın mümkün olduğunu söyləyib.

Mirzoyan daha sonra sözlərinin sərhədin dərhal açılacağı barədə rəsmi elan kimi təqdim edilməsinə etiraz edib. Bununla belə, o, prosesin artıq olduqca irəli mərhələyə çatdığını təsdiqləyib. Ermənistan XİN rəhbəri hətta sərhədin yeni xüsusi nümayəndələr təyin olunmadan açıla biləcəyini istisna etməyib.

Bu açıqlamalar diplomatik ehtimaldan daha artıq məna daşıyır. Çünki İrəvanın xarici işlər naziri belə bir qərarın siyasi və texniki bazası olmadan sərhədin açılmasını bu qədər yaxın perspektiv kimi təqdim etməzdi.

Birbaşa ticarət üçün qadağa artıq götürülüb

Ankara 2026-cı il mayın 11-dən Türkiyə ilə Ermənistan arasında birbaşa ticarətin başlanmasına mane olan bürokratik məhdudiyyəti aradan qaldırıb.

Əvvəllər Türkiyə məhsullarının Ermənistan, Ermənistan mallarının isə Türkiyə mənşəli və ya təyinatlı göstərilməsi mümkün deyildi; daşınmalar üçüncü ölkə üzərindən rəsmiləşdirilirdi. Yeni qayda bu maneəni aradan qaldırıb.

Türkiyə XİN sözçüsü Öncü Keçeli həmin qərarın 2022-ci ildən davam edən normallaşma prosesinin etimad tədbirlərindən biri olduğunu, quru sərhədinin açılması üçün texniki və bürokratik işlərin də davam etdiyini bildirib.

Bundan əvvəl birbaşa uçuşlar bərpa edilib, diplomatik və xidməti pasport sahibləri üçün viza prosedurları sadələşdirilib. Beləliklə, sərhəd rəsmən bağlı qalsa da, iqtisadi və inzibati maneələr mərhələli şəkildə götürülür.

Bakı əvvəlcədən məlumatlandırılıbmı?

Əsas sual budur: bütün bu qərarlar Azərbaycanla hansı səviyyədə razılaşdırılır?

Türkiyə rəsmiləri dəfələrlə Ermənistanla normallaşma prosesinin Bakı ilə koordinasiya edildiyini bildiriblər. Lakin koordinasiyanın konkret mexanizmi, sərhədin açılması üçün müəyyən edilmiş şərtlər və qərarların Bakıya hansı mərhələdə təqdim olunması ictimaiyyətə açıqlanmayıb.

Əvvəlki rəsmi mövqe belə idi ki, Türkiyə–Ermənistan münasibətlərinin tam normallaşması Azərbaycanla Ermənistan arasında yekun sülhün əldə olunması ilə paralel aparılacaq. Türkiyə 2025-ci ildə də sərhədin açılmasını Bakı–İrəvan sülh prosesi ilə əlaqələndirirdi.

İndi isə Ermənistanla birbaşa ticarətin başlaması və Mirzoyanın sərhədlə bağlı nikbinliyi bu ardıcıllığın dəyişib-dəyişmədiyi barədə sual doğurur.

Başörtüsü kampaniyası sərhəd planı ilə əlaqəlidirmi?

Azərbaycanda bəzi siyasi şərhçilər daha irəli ehtimal səsləndirirlər. Onların fikrincə, Türkiyənin müəyyən media qurumları və dini-siyasi çevrələri tərəfindən Azərbaycana yönəldilən “başörtüsü qadağası” ittihamları süni şəkildə böyüdülüb.

Bu ehtimala görə, məqsədlərdən biri Türkiyə cəmiyyətində Azərbaycana qarşı narazılıq fonu yaratmaq, Bakının ictimai-siyasi mövqeyini zəiflətmək və Ermənistanla sərhədin sülh müqaviləsindən əvvəl açılmasını daha asan əsaslandırmaq ola bilər.

Bu, diqqətəlayiq siyasi versiyadır, lakin hələ sübuta yetirilmiş fakt deyil. Başörtüsü kampaniyasını aparan qruplarla Türkiyə–Ermənistan danışıqlarını həyata keçirən dövlət strukturları arasında təşkilati əlaqəni göstərən açıq dəlil yoxdur.

Əksinə, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan oktyabrın 15-də Bakıda Azərbaycanla münasibətlərin sarsılmaz strateji təmələ söykəndiyini, iki ölkə arasındakı fikir fərqlərinin münasibətləri zədələmək üçün istismar edilməməli olduğunu bildirib. Fidan Prezident İlham Əliyev və xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla da görüşüb.

Ona görə də sərhəd məsələsini Türkiyə dövlətinin Azərbaycana qarşı planı kimi təqdim etmək üçün əsas yoxdur. Ancaq eyni vaxtda baş verən proseslərin siyasi nəticələrini araşdırmaq jurnalistikanın vəzifəsidir.

Buradan bir sual ortaya çıxır: Türkiyə niyə sərhədi açmaq istəyir?

Əvvəlcə onu qeyd edək ki, Ankaranın Ermənistanla normallaşmaq üçün bir neçə strateji səbəbi var:

- Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarını genişləndirmək;

- Ermənistan bazarında və regional logistika layihələrində mövqe qazanmaq;

- TRIPP və digər nəqliyyat xətlərini Türkiyə üzərindən Avropaya bağlamaq;

- Ermənistanın Rusiya və İran üzərindən iqtisadi asılılığını azaltmaq;

-ABŞ və Avropa ilə regional əməkdaşlıqda yeni üstünlüklər əldə etmək.

Bu planlar Azərbaycanın maraqlarına mütləq zidd deyil. Bakı ilə razılaşdırılmış sərhəd açılışı Ermənistanı regional əməkdaşlığa bağlaya, sülhün iqtisadi nəticələrini gücləndirə və Azərbaycanın əsas tranzit ölkə rolunu artıra bilər.

Risk sərhədin açılmasında deyil, bunun hansı şərtlərlə və hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsindədir.

Əgər Türkiyə Ermənistanla tam normallaşmanı Azərbaycanla yekun sülh müqaviləsindən, Ermənistan Konstitusiyasındakı ərazi iddiası probleminin həllindən və regional kommunikasiyaların açılmasından əvvəl həyata keçirsə, Bakı İrəvana qarşı mühüm diplomatik təsir vasitələrindən birini itirə bilər.

Qardaşlıq sualların verilməsinə mane olmamalıdır

Türkiyə Azərbaycanın qardaşı, strateji müttəfiqi və ən ağır günlərində yanında olmuş dövlətdir. Bu münasibət Ermənistanla açılacaq bir sərhəddən qat-qat güclü və dərin təmələ malikdir.

Məhz buna görə proses haqqında açıq danışmaq iki ölkənin münasibətlərinə zərər deyil. Əksinə, şəffaflıq şayiələrin, sui-istifadələrin və iki qardaş cəmiyyəti qarşı-qarşıya qoymaq istəyən qüvvələrin imkanlarını azaldar.

Hazırda “Ankara ilə İrəvan arasında Azərbaycandan gizli saziş var” demək üçün əsas yoxdur. Ancaq üç sualın cavabı mütləq aydınlaşdırılmalıdır:

Sərhədin açılması üçün dəqiq şərtlər hansılardır? Bakı qərarların hansı mərhələsində məlumatlandırılır? Ankara Azərbaycanla yekun sülh müqaviləsi imzalanmadan sərhədi tam açacaqmı?

Bu suallara veriləcək cavablar şübhələrin nə dərəcədə əsaslı olduğunu göstərəcək.

Əli Rais,
Musavat.com