Azərbaycanda universiteti bitirən gənclər gələcək karyeraları baxımından dövlət qulluğu və ya özəl sektor arasında seçim etməli olurlar. Bir tərəfdə nisbətən sabit iş yeri, sosial təminatlar və müəyyən karyera qaydaları, digər tərəfdə isə daha yüksək maaş, peşəkar inkişaf və vəzifədə sürətlə irəliləmək kimi imkanlar var. Təbii ki, bu, həm də şəxsin çalışdığı sahədən və şirkətin fəaliyyətindən asılıdır.

Qeyd edək ki, 2026-cı il sentyabrın 1-nə ölkədə muzdla çalışan işçilərin sayı 1776,8 min nəfər olub. Onlardan 834,2 min nəfəri dövlət sektorunda, 942,6 min nəfəri isə qeyri-dövlət sektorunda fəaliyyət göstərib. Maraqlıdır ki, cari ilin avqustun 1-i ilə müqayisədə ölkədə muzdla çalışan işçilərin sayı 4,3 min nəfər azalıb. Müvafiq olaraq, dövlət sektorunda çalışanların sayı 2,7 min nəfər və ya 0,32%, özəl sektorda çalışanların sayı isə 1,6 min nəfər və ya 0,16% azalıb.

"AzPolitika" iş təminatı və gələcək karyera baxımından hansı sektorun daha sərfəli olduğunu araşdırmağa çalışıb.

Əmək bazarına yeni daxil olan gənclər üçün, təbii olaraq, ilk növbədə maaşın məbləği önəm kəsb edir. Xüsusilə Bakıda kirayə, nəqliyyat, ərzaq və digər gündəlik xərclərin artdığı şəraitdə iş seçimi zamanı gəlir amili daha da ön plana çıxır. Qeyd edək ki, dövlət sektorunda əməkhaqqı vəzifədən, dövlət orqanından və tətbiq olunan ödəniş qaydalarından asılıdır.

Özəl sektorda isə maaş fərqləri daha genişdir. Eyni ali təhsilə malik iki gəncdən biri aşağı əməkhaqqı ilə işə başlayarkən, digəri xarici dil, texniki biliklər və peşəkar təcrübə hesabına daha yüksək gəlir əldə edə bilər. Xüsusilə informasiya texnologiyaları, bank-maliyyə, satış, marketinq və bəzi mühəndislik sahələrində özəl sektorun daha yüksək gəlir imkanları mövcuddur.

Bununla belə, bu üstünlük bütün sahələrə şamil edilmir. Özəl şirkətlərdə də aşağı maaşlı, qeyri-sabit və inkişaf imkanları məhdud iş yerləri az deyil. Dövlət qulluğuna qəbul olmaq üçün isə müvafiq tələblərə cavab vermək və müsabiqə prosedurlarından keçmək lazımdır. Bu proses müəyyən vaxt və hazırlıq tələb etsə də, uğurlu namizəd üçün peşəkar karyeranın başlanğıcı ola bilər.

Beş il ərzində maaş necə dəyişə bilər?

İş seçərkən yalnız ilk ayın maaşına baxmaq düzgün yanaşma deyil. Əsas məsələ bir neçə il ərzində gəlirin hansı istiqamətdə dəyişəcəyidir. Özəl sektorda çalışan və peşəkar bacarıqlarını inkişaf etdirən əməkdaş qısa müddətdə mütəxəssis, aparıcı mütəxəssis və ya rəhbər vəzifəsinə yüksələ bilər.

Bu zaman onun gəliri də əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. Lakin vəzifədə yüksəlmək və maaş artımı avtomatik baş vermir. Şirkətin maliyyə vəziyyəti, işçinin nəticələri və əmək bazarındakı rəqabət bu prosesə birbaşa təsir göstərir. Dövlət qulluğunda da vəzifədə yüksəlmək mümkündür. Ancaq burada karyera artımı müvafiq vəzifələrin mövcudluğu, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prosedurlar və digər tələblərlə bağlıdır.

İşdən çıxarılma riski – dövlət qulluğu nə dərəcədə təhlükəsizdir?

Gənclərin dövlət işinə üstünlük verməsinin əsas səbəblərindən biri iş təminatıdır. Özəl şirkətlərdə iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi, satışların azalması, struktur dəyişiklikləri və xərclərin optimallaşdırılması işçilərin ixtisarı ilə nəticələnə bilər. Dövlət qulluğunda isə əmək münasibətləri qanunvericiliklə tənzimlənir. Dövlət qulluqçusunun hüquqları, vəzifələri və qulluğa xitam verilməsi qaydaları müəyyən edilib. Bu, işçinin hüquqi müdafiəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Lakin dövlət işini tam risksiz hesab etmək də düzgün deyil. Struktur dəyişiklikləri, qanuni əsaslarla qulluğa xitam verilməsi və vəzifə ilə bağlı digər dəyişikliklər dövlət sektorunda da mümkündür. Özəl sektorda isə risklər şirkətdən və sahədən asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənir. Maliyyə baxımından güclü şirkətdə çalışan, tələb olunan peşəkar bacarıqlara malik işçi üçün karyera imkanları geniş ola bilər. Əksinə, bir neçə müştəridən və ya konkret layihədən asılı olan şirkətdə iş yeri daha az sabit ola bilər.

Sosial təminatlar və pensiya məsələsi

Dövlət və özəl sektor arasındakı müqayisədə sosial təminatlar da mühüm yer tutur. Dövlət qulluqçularının əmək, məzuniyyət və sosial təminat hüquqları müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilir.

Özəl sektorda çalışanlar da əmək qanunvericiliyinin və sosial sığorta sisteminin əhatəsindədirlər. Buna görə sosial təminatın yalnız dövlət sektoruna aid olduğunu düşünmək yanlışdır. Fərq bəzi əlavə təminatlarda, onların tətbiq dairəsində və işəgötürənin təqdim etdiyi imkanlarda yarana bilər. Məsələn, müəyyən özəl şirkətlər könüllü tibbi sığorta, əlavə məzuniyyət və bonuslar təklif edir. Digər şirkətlərdə isə belə imkanlar olmaya bilər.

İşə qəbul – müsabiqə, yoxsa birbaşa müraciət?

Dövlət qulluğunun əsas xüsusiyyətlərindən biri inzibati vəzifələrə qəbulun müəyyən edilmiş prosedurlar əsasında aparılmasıdır. Namizədlər müvafiq tələblərə uyğun olmalı, tələb olunan imtahan və qiymətləndirmə mərhələlərindən keçməlidirlər. Bu yolun üstünlüyü odur ki, namizəd əvvəlcədən hansı tələblərlə qarşılaşacağını öyrənə və hazırlıq planı qura bilər. Digər tərəfdən, imtahana hazırlaşmaq vaxt tələb edir və nəticəyə zəmanət vermir. Namizəd bu müddətdə işləmək və gəlir əldə etmək imkanını da nəzərə almalıdır.

Özəl sektorda işə qəbul qaydaları isə daha müxtəlifdir. Şirkətlər CV, müsahibə, praktiki tapşırıq, dil biliyi və peşəkar bacarıqlar əsasında namizədləri seçə bilərlər. Bəzi vəzifələrə qəbul prosesi qısa müddətdə başa çatır, digərlərində isə bir neçə mərhələli seçim tətbiq olunur. Bu baxımdan, təhsilini yeni başa vurmuş və təcrübəsi olmayan gənc üçün özəl sektor iş həyatına daha tez başlamaq imkanı yarada bilər. Dövlət qulluğunu seçən namizəd isə müsabiqəyə hazırlıq müddətini əvvəlcədən planlaşdırmalıdır.

Hansı gənc üçün hansı seçim daha məqsədəuyğun ola bilər?

Dövlət qulluğu, ilk növbədə, sabitliyə üstünlük verən, qanunvericiliklə işləməyə marağı olan, inzibati fəaliyyət və dövlət idarəçiliyi sahəsində karyera qurmaq istəyən şəxslər üçün uyğun seçim ola bilər. Özəl sektor isə yeni bacarıqlar qazanmaq, müxtəlif iş mühitlərində təcrübə toplamaq, gəlirini artırmaq və daha sürətli karyera yüksəlişinə nail olmaq istəyənlər üçün geniş imkanlar yaradır.

Bununla belə, seçim zamanı yalnız sektorun adına deyil, konkret iş yerinə də baxmaq lazımdır. Aşağı maaşlı, inkişaf imkanları olmayan dövlət vəzifəsi ilə yüksək maaşlı, peşəkar inkişaf təklif edən özəl şirkəti müqayisə etmək bir nəticə verə bilər. Eyni qaydada, sabit əməkhaqqı və yaxşı iş şəraiti olan dövlət vəzifəsi ilə qeyri-sabit özəl iş arasında seçim tamamilə fərqli nəticələnə bilər.

Əsas məsələ dövlət və ya özəl sektor deyil

Dövlət və özəl sektor arasında seçim edərkən vahid və hamı üçün keçərli cavab yoxdur. Bir işçi üçün sabitlik və sosial təminat daha vacib olduğu halda, digəri üçün yüksək gəlir və peşəkar inkişaf imkanları əsas meyar ola bilər. Bu baxımdan, özəl sektorda yüksək maaş əldə etmək ehtimalı daha geniş olsa da, bu, hər kəsin gəlirinin yüksək olacağı anlamına gəlmir.

Dövlət qulluğunda sabitlik üstünlük təşkil etsə də, bu yol da avtomatik olaraq yüksək maaş və sürətli karyera yüksəlişi vəd etmir. Nəticədə, gənclərin qarşısında duran əsas seçim dövlət və özəl sektor arasında deyil, öz məqsədlərinə, bacarıqlarına və gözləntilərinə uyğun karyera yolu tapmaqdır.

E. Bəyməmmədli

"AzPolitika.info"